Sinds eind jaren zestig is het aantal Nederlanders dat in God gelooft sterk afgenomen. Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau zegt een meerderheid agnost of atheïst te zijn. Dit betekent echter niet dat kleine en grote levensvragen onbelangrijk zijn geworden. Bibliotheken spelen een verrassende rol in het voeren van gesprekken over die vragen.
Als bezoekers de bibliotheek in het centrum van Arnhem binnenlopen, vinden zij niet alleen een plek vol informatie, kennis, activiteiten en leesplezier. Bezoekers kunnen er ook terecht bij De D3rde Verdieping, een centrum voor levensvragen. Deze vragen gaan over existentiële dimensies van zin en bedoeling in het menselijk bestaan. Van oudsher geven kerken en andere religieuze organisaties antwoorden, maar het is voor velen niet langer vanzelfsprekend om daar te rade te gaan. Geestelijk verzorgers bieden bij het centrum in de bibliotheek een luisterend oor, een troostend woord en een goed gesprek aan iedereen die dat nodig heeft.
Ook andere bibliotheken zijn, expliciet of impliciet, actief op het terrein van levensvragen en levensbeschouwelijke vragen. Dat gebeurt soms in samenwerking met kerken en diaconieën. Hoewel een grote groep mensen niet meer naar een dominee of pastor stapt om hun zielenroerselen te delen, willen zij wel graag hun verhaal kwijt. Vrijwilligers van de plaatselijke kerk in Twello organiseren regelmatig middagen met een bakje koffie in de bibliotheek voor inwoners met een minder groot sociaal netwerk. Tijdens die middagen is er ruimte voor belangstelling en ontmoeting. Mensen krijgen oprechte aandacht, worden gehoord en gezien, en ervaren zo dat ze ergens bij horen.
In verschillende Nederlandse bibliotheken, waaronder die in Amsterdam-Noord, komen luistergroepen bijeen. Het doel van deze groepen is dat mensen er hun alledaagse ervaringen delen en gezamenlijk het leven vieren. Deelnemers praten over persoonlijke zorgen en worstelingen thuis, op het werk of in de buurt. Soms gebeurt er iets waardoor mensen het even niet goed meer weten, bijvoorbeeld door een conflict in de familie of het overlijden van een dierbare. Hoe ga je hiermee om? Onder leiding van professionals bieden mensen elkaar een luisterend oor. Daardoor ontstaat er bij hen het besef dat ze er niet helemaal alleen voorstaan. Mensen weten zich onderdeel van een groter, geborgen geheel.
Deze voorbeelden illustreren dat bibliotheken meer bieden dan de magie van vrijwel gratis toegang tot een enorme hoeveelheid boeken, kennis en informatie. Door hun laagdrempelige, neutrale en ongedwongen atmosfeer is er tijdens allerlei activiteiten volop gelegenheid om te ontsnappen aan alledaagse beslommeringen, zorgen en (prestatie)druk. De mens staat in de bibliotheek centraal, wat bijdraagt aan gevoelens van zin, betekenis, ontspanning en persoonlijk welzijn. Voor een hypernerveuze samenleving die bol staat van mentale gezondheidsproblemen, stress en burn-outklachten is dat een groot goed.
Ronald van Steden is universitair hoofddocent Bestuurswetenschappen aan de Vrije Universiteit Amsterdam en onderzoeker bij Socires.