Gemeenten hebben torenhoge verwachtingen van vrijwillige inzet. Maar hoe realistisch zijn die? De Handreiking gemeentebreed kader vrijwillige inzet, die VrijwilligerswerkNL eerder dit jaar uitbracht, biedt gemeenten handvatten. Voor adviesraden sociaal domein is dit een kans om het beleid kritisch te toetsen.
Gemeenten hebben de neiging vooral te kijken naar vrijwillige inzet voor zorg en welzijn. Maar vrijwillige inzet is veel breder! Buurtmoestuinen, sportverenigingen, culturele organisaties en energiecoöperaties dragen ook bij aan een veerkrachtige samenleving.
Een eerste actie voor de adviesraad kan zijn te onderzoeken hoe de gemeente vrijwillige inzet ondersteunt. Is het beleid versnipperd over afdelingen? Is er een gezamenlijke visie? Vraag het college om vrijwillige inzet niet alleen als middel voor maatschappelijke ondersteuning te beschouwen, maar als waardevol onderdeel van de lokale samenleving.
Een sterke sociale basis vraagt om vertrouwen, gelijkwaardigheid, ruimte voor initiatief en zeggenschap van inwoners. Gemeenten mogen vrijwilligers niet behandelen als verlengstuk van beleidsdoelen. Vrijwillige inzet ontstaat vanuit persoonlijke motivatie, niet omdat de overheid het eist. Vraag bij beleidsvoorstellen: krijgen inwoners écht ruimte om eigen initiatieven vorm te geven? Is er sprake van gelijkwaardige samenwerking? Een sterke sociale basis ontstaat niet door verantwoordelijkheden simpelweg bij inwoners neer te leggen, maar juist door hen ruimte en steun te geven.
In deze tijd van vergrijzing en ontgroening hebben vrijwilligers niet onbeperkt tijd en energie. Ook kunnen en willen ze niet alle betaalde ondersteuning vervangen. De handreiking waarschuwt voor overvraging en voor het verschuiven van taken van betaalde krachten naar vrijwilligers. Help als adviesraad om de verwachtingen van uw gemeente realistisch te houden.
De handreiking benoemt voorwaarden die gemeenten kunnen verbeteren, zoals ondersteuning en waardering, toegankelijke financiering, geschikte accommodaties, inclusie en minder regeldruk. Vraag niet alleen welke initiatieven worden ondersteund, maar ook wie buiten beeld blijft. Ook mensen met weinig geld, mensen die minder digitaal vaardig zijn en mensen met taalproblemen moeten kansen krijgen. Een subsidieaanvraag moet in verhouding staan tot het bedrag. En ook digitale drempels, zoals eHerkenning voor organisaties, verdienen aandacht.
Grijp de handreiking als adviesraad aan om het gesprek te openen. Organiseer een bijeenkomst met vrijwilligersorganisaties, bewonersinitiatieven en gemeentelijke beleidsmakers. Dring aan op samenhangend, gemeentebreed beleid waarin ook de relatie met de sociale basis expliciet wordt gemaakt. De kernvraag is niet hoeveel de gemeente van vrijwilligers kan verwachten, maar wat de gemeente kan doen om vrijwillige inzet duurzaam mogelijk te maken, zodat gemeenschap én gemeente samen de vruchten plukken
Over de auteurs: Mark Molenaar is belangenbehartiger bij Vereniging VrijwilligerswerkNL en organiseert leercirkels vrijwilligersparticipatie. Andrew Britt is senior onderzoeker bij het Verwey-Jonker Instituut en auteur van de handreiking.