Wanneer iemand mede door financiële problemen een delict pleegt en in detentie raakt, kan het gebeuren dat hij met meer problemen uit detentie komt dan hij erin ging: (hogere) schulden en verlies van werk en huisvesting. Daardoor ervaren mensen belemmeringen bij re-integratie niet zelden als een zwaardere straf dan de straf voor het delict zelf.
Ons systeem is niet berekend op mensen met meerdere problemen
Door opstapeling van problemen kunnen mensen tussen onze zorgvuldig gescheiden systemen in belanden. Heb je schulden? Dan moet je naar schuldhulpverlening. Ben je dakloos? Dan moet je naar de gemeente of maatschappelijke opvang. Maar wat als beide problemen tegelijk spelen? Of als je door deze problemen in aanraking kwam met justitie? Dan kan het gebeuren dat de gemeente zegt: “Deze persoon heeft een justitietitel en moet dus naar forensische zorg.” De forensische zorg zegt echter wellicht: “De justitietitel loopt af, dus de gemeente is weer verantwoordelijk voor de begeleiding.” Ondertussen zit de inwoner met dezelfde problemen, want in zijn leven zijn die niet gescheiden.
Door zelfredzaamheid te vragen sluiten we mensen uit
In onze participatiesamenleving verwachten we dat mensen eigen verantwoordelijkheid nemen. Daarmee vragen we soms echter precies datgene wat iemand mist en waarvoor hij hulp nodig heeft. We verwachten bijvoorbeeld dat iemand zijn post opent en administratie ordent vóór we schuldhulpverlening bieden, terwijl dat niet doen juist bijdroeg aan zijn problemen. Of dat iemand zelf naar de gemeente toestapt, terwijl hij al zo vaak is teleurgesteld in organisaties en wantrouwen heeft opgebouwd richting de overheid. Of juist in de problemen kwam omdat hij niet het vermogen heeft om hulp te vragen, of dat hij zich daarvoor schaamt. Zo zien we gedrag snel als onwil en bevestigen we wat mensen al vaker te horen kregen: “Jij hoort er niet bij, jij voldoet niet aan de norm.”
Maak eigen verantwoordelijkheid mogelijk voor iedereen
Mijn pleidooi is niet om verantwoordelijkheid van mensen over te nemen, maar om kritisch te kijken naar wat zij nodig hebben om die verantwoordelijkheid te kunnen nemen. Daarvoor is het belangrijk dat we in plaats van naar afzonderlijke problemen en systemen naar de mens en diens leven als geheel kijken en ons de kritische vraag stellen: Welke zelfredzaamheid verwachten we van inwoners voordat zij hulp krijgen? En wat gebeurt er met mensen die daartoe niet in staat zijn? Juist voor hen zou zelfredzaamheid geen voorwaarde moeten zijn voor hulp maar het doel ervan, omdat die hulp nodig is om hen in staat te stellen weer eigen verantwoordelijkheid te nemen.
Over de auteur: Dr. Gercoline van Beek is onderzoeker en docent bij Hogeschool Utrecht. In haar onderzoekswerk richt zij zich op de sociale factoren bij re-integratie van mensen in kwetsbare situaties. Meer over haar onderzoekswerk is te vinden op https://gercolinevanbeek.nl.
