Het aantal ouderen neemt de komende decennia sterk toe, waardoor de vraag naar zorg en ondersteuning groeit. Tegen die achtergrond is het van groot belang dat gemeenten investeren in de zelfredzaamheid van ouderen. Zulke investeringen zijn effectief én komen uiteindelijk iedereen ten goede: de ouderen zelf, hun naasten en de samenleving als geheel.
Zelfredzaamheid is een belangrijke voorwaarde voor participatie. Wie afhankelijk wordt van anderen, verliest de ruimte om te sporten, culturele activiteiten te bezoeken of mensen te ontmoeten. Eerder SCP-onderzoek toont aan dat brede participatie het welbevinden van ouderen in de jaren daarna verbetert. Zelfredzaamheid vergroot bovendien de mogelijkheden om bij te dragen aan de samenleving, bijvoorbeeld via vrijwilligerswerk of mantelzorg. Een zelfredzame ouderenbevolking is dus belangrijk voor de samenleving als geheel én geeft betekenis aan het leven van de ouderen zelf.
Ons eigen onderzoek laat zien dat de mate waarin ouderen zelfredzaam blijven, tot op zekere hoogte beïnvloedbaar is – óók nog op latere leeftijd. Daarvoor analyseerden we de levenslopen van ongeveer 3.200 deelnemers aan de Longitudinal Aging Study Amsterdam, een studie die al meer dan dertig jaar ouderen in Nederland volgt. Sommige factoren liggen buiten de eigen controle: ouderen met chronische aandoeningen of lichamelijke beperkingen verliezen logischerwijs eerder hun zelfredzaamheid. Maar een gezonde leefstijl maakt ook op hoge leeftijd nog een aanzienlijk verschil: regelmatige lichaamsbeweging en niet-roken dragen bij aan een langer behoud van zelfredzaamheid. Ook mentale fitheid – zowel psychisch als cognitief – speelt een belangrijke rol. Ouderen met betere cognitieve functies, zoals het snel kunnen verwerken van informatie, blijven langer zelfredzaam. Ouderen met sombere of eenzame gevoelens worden juist eerder afhankelijk van anderen.
Sinds 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor de zorg en ondersteuning van mensen met een beperking, zoals vastgelegd in de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Omdat de vraag naar deze ondersteuning toeneemt, is het van groot belang dat gemeenten investeren in laagdrempelige en preventieve interventies. Deze zijn relatief goedkoop en voorkomen dat het Wmo-budget vastloopt op een onbeheersbare zorgvraag. Denk aan beweegprogramma's, interventies zoals Grip & Glans, die ouderen ondersteunen bij negatieve emoties, of wijkinitiatieven die ontmoeting mogelijk maken, zoals buurthuizen en culturele activiteiten. Ook het faciliteren van vrijwilligerswerk en (onbetaald) doorwerken blijft belangrijk.
Daarnaast vormt een toegankelijke fysieke en digitale infrastructuur een randvoorwaarde: veilige, drempelvrije en dementievriendelijke ontmoetingsplekken, en het trainen van digitale vaardigheden. Tot slot verdienen kwetsbare groepen – ouderen met een laag inkomen of een beperking – specifieke aandacht: zij lopen het grootste risico om hun zelfredzaamheid te verliezen, maar hebben vaak de minste toegang tot voorzieningen.
Elke gemeente maakt echter zelf beleidskeuzes en verdeelt het budget naar eigen inzicht. Juist daar ligt een rol voor adviesraden sociaal domein: dring er bij uw gemeente op aan dat preventie een vaste plek krijgt in het beleid.
Over de auteur: Bob van de Loo is onderzoeker bij het Amsterdam UMC en is verbonden aan de Longitudinal Aging Study Amsterdam (LASA).
Meer weten over zelfredzaamheid en welzijn?
Zie dan ook de recente artikelen Zelfredzaamheid en zorg ouderen: Nieuw beleid nodig en Brede participatie bevordert welbevinden van ouderen gepubliceerd op de site van Sociale Vraagstukken.