In onze samenleving klinken meritocratische denkbeelden sterk door - het geloof dat succes vooral een kwestie is van hard werken en eigen inzet. Deze overtuiging zorgt ervoor dat er al snel een negatief beeld kleeft aan mensen die een uitkering ontvangen. Het beleid dat de afgelopen jaren hoofdzakelijk heeft ingezet op ‘eigen verantwoordelijkheid’ en ‘zelfredzaamheid’ versterkt dat beeld.
Stereotyperingen
Uitkeringsontvangers worden al te vaak gezien als degenen die persoonlijk tekortschieten, geen verantwoordelijkheid nemen of simpelweg lui zijn. Zulke simplistische stereotyperingen blijven niet zonder gevolgen en leiden vaak tot een slechtere ervaren gezondheid, gevoelens van schaamte en stress en verlies van eigenwaarde.
Uit mijn onderzoek blijkt dat mensen stigma niet alleen in de publieke sfeer ervaren, maar ook in hun persoonlijke omgeving, waardoor vriendschappen en familierelaties vervagen. Dit kan leiden tot een neerwaartse spiraal van sociale isolatie en verminderd welbevinden.
Een geïntegreerde aanpak is nodig
Om de hardnekkige stigma’s rond uitkeringen te doorbreken, is actie nodig op meerdere niveaus. Stigma zit verweven in politiek, beleid, media en sociale relaties, en vraagt dus om een brede aanpak. Daarvoor is een normverschuiving nodig, waarbij problemen minder als persoonlijke kwesties worden benaderd en meer als maatschappelijke en structurele vraagstukken. Het ontvangen van een uitkering is geen persoonlijk falen, maar een collectief risico dat iedereen kan treffen. Ondersteuning moet worden gezien als een legitieme voorziening.
In de publieke sfeer – via media, podcasts en journalistiek – zijn verhalen nodig die het stereotype beeld van ‘de uitkeringstrekker’ doorbreken en uitleg geven over de rol van beleid en arbeidsmarkt. Ook politici en beleidsmakers kunnen dit perspectief actiever uitdragen.
Wat kunnen gemeenten concreet doen?
- Evalueer (lokaal) beleid en regels op hun rol bij het in stand houden van collectieve risico’s zoals armoede, werkloosheid en stress;
- Baseer wet- en regelgeving op vertrouwen, waardigheid en bestaanszekerheid als maatschappelijke norm;
- Erken zorg, herstel, opvoeding en vrijwilligerswerk expliciet als volwaardige vormen van participatie in beleid en uitvoering;
- Investeer in reflectief en stigma-sensitief werken bij uitvoerders;
- Betrek ervaringsdeskundigen structureel als gelijkwaardige partners bij beleid en uitvoering;
- Stimuleer ontmoetingen tussen burgers, beleidsmakers en ervaringsdeskundigen (persoonlijkt contact vermindert stigma).
Over de auteur: Amber Vellinga-Dings is promovendus sociologie aan de Rijksuniversiteit Groningen.
