Drempel in plaats van oplossing
Twee punten baren mij zorgen. Het eerste betreft de rechtsbescherming. De bedoeling van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015) was om mensen met een ondersteuningsvraag laagdrempelig en zonder knellende regels via het keukentafelgesprek passende hulp te bieden. In de praktijk vormt dit gesprek echter vaak juist een extra drempel: belastend voor de burger, administratief bewerkelijk en alsnog sterk geprotocolleerd. In plaats van aanpak bij de bron en het keukentafelgesprek te benutten om echt zicht te krijgen op wat iemand nodig heeft, lijken gemeenten het onderzoeksproces liever te omzeilen. Bijvoorbeeld door in te zetten op algemene voorzieningen, waarvoor geen beschikking nodig is, of door ‘beschikkingsloos’ te werken: alleen op expliciet verzoek wordt een beschikking afgegeven.
Terugval naar one-size-fits-all
Het risico is dat mensen afhaken, terwijl een maatwerkvoorziening juist passend zou zijn. Zonder een formeel besluit ontbreekt echter de mogelijkheid om hiertegen op te komen. Dit staat op gespannen voet met het VN-Verdrag Handicap dat toegang tot effectieve procedures vereist om besluiten aan te vechten. Door te sturen op algemene voorzieningen dreigt bovendien een terugval naar het oude one-size-fits-all denken, terwijl de Wmo 2015 juist vraagt om ondersteuning die is afgestemd op de persoonlijke situatie.
Sociale basis als bezuinigingsmiddel?
Het tweede punt van zorg betreft de huidige nadruk op versterking van de sociale basis. Het streven naar inclusie in de buurt sluit aan bij de uitgangspunten van meedoen en onderdeel kunnen zijn van de eigen leefomgeving in het VN-Verdrag Handicap. Toch is waakzaamheid geboden. De beleidsveronderstelling lijkt vaak dat een sterkere sociale basis het beroep op individuele voorzieningen zal verminderen, omdat ondersteuning vanuit de omgeving kan worden geboden. Daarmee wordt iemand toch weer in de rol van hulpvrager gedrukt, in plaats van volwaardig deelnemer als ieder ander, terwijl het verdrag juist dat laatste beoogt. Een sterke sociale basis mag daarom geen substituut worden voor maatwerkvoorzieningen; die blijven noodzakelijk om eigen regie en gelijkwaardige participatie daadwerkelijk te waarborgen.
Rol voor Adviesraden
Hier ligt een schone taak voor de Adviesraden Sociaal Domein om gemeenten kritisch te bevragen:
- Komt het voor dat na een keukentafelgesprek geen besluit volgt, en wat is hiervan de reden?
- Wanneer wordt gekozen voor een algemene voorziening in plaats van maatwerk?
- Hoe voorkomt de gemeente dat ‘de sociale basis’ vooral een bezuinigingsinstrument wordt?
Tien jaar na ratificatie zijn rechtsbescherming en maatwerk voor mensen met een beperking nog altijd geen vanzelfsprekendheid. Juist daarom is het belangrijk dat adviesraden gemeenten hierop scherp blijven houden.
Over de auteur: Eline Marie Linthorst is universitair docent en onderzoeker op het snijvlak van het sociaal domein en gezondheidsrecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.
