Laagdrempelige steunpunten, zoals herstelacademies, zijn onmisbaar in de sociale basis. Dat beschreef Katinka Hellweg al eerder in deze blog voor de Koepel Adviesraden Sociaal Domein. Vanuit het promotieonderzoek dat Marloes van Wezel de afgelopen vier jaar uitvoerde voegt zij daar verdieping aan toe. Wat vraagt het van gemeenten en andere lokale partners om deze plekken duurzaam te ondersteunen, zónder hun unieke waarde te verliezen?
Herstelacademies* vinden hun oorsprong in de emancipatoire cliëntenbeweging uit de jaren 60-70. Mensen met ervaring als ‘cliënt’ verzetten zich tegen een sterk gemedicaliseerde psychiatrie waarin weinig ruimte was voor eigen regie. De leus ‘Niets over ons, zonder ons’ symboliseerde waarden als gelijkwaardigheid, empowerment en hoop.
De daaruit volgende herstelbeweging groeide en formuleerde een nieuwe visie op herstel: een persoonlijk proces van zingeving, identiteit, verbondenheid en grip op het eigen leven. Er ontstonden herstelacademies: plekken waar mensen – meestal zonder zorgverleners – elkaar ontmoeten, leren en betekenisvolle rollen (her)vinden.
De kern van herstelacademies is het faciliteren van vrije ruimte: een laagdrempelige, ervaringskennis‑gedreven omgeving waarin emancipatoire waarden zoals gelijkwaardigheid centraal staan. Uit ons onderzoek blijkt dat deze waardengedreven omgeving herstel-ondersteunend kan zijn. Deelnemers ervaren er ruimte om te experimenteren, verbinding aan te gaan met zichzelf en anderen, en op hun eigen tempo en wijze met hun herstel bezig te zijn.
In bestuurlijke logica’s kunnen waarden onder druk komen te staan. Neem bijvoorbeeld het financieringsvraagstuk. Herstelacademies werken bewust met minimale registratie (bijv. alleen postcodes) om toegankelijkheid te waarborgen. Financiers vragen daarentegen soms om uitgebreidere informatie over wie er komt en ‘wat het oplevert’. Goede bedoelingen – zoals rechtvaardige kostenverdeling of verantwoording – kunnen zo onbedoeld leiden tot formats die de vrije ruimte dichtregelen. Daarmee raakt precies datgene dat herstel kan bevorderen ondergesneeuwd.
Samenwerking vraagt daarom om ‘Apart Together’-verhoudingen: wel ‘ieder zijn eigen huis’, maar ook ‘samen willen zijn’. Herstelacademies worden idealiter autonoom en door ervaringsdeskundigen geleid, terwijl ze wél sterke verbindingen onderhouden met lokale partners en financiers. Bruggenbouwers – vaak ervaringsdeskundigen – spelen hierin een sleutelrol.
Gemeenten hebben vanuit recente zorgakkoorden de opdracht herstelacademies te versterken. Dat begint bij erkenning van de waarden en principes die deze initiatieven uitdragen: autonomie, gelijkwaardigheid, ervaringskennis en vrije ruimte. Wanneer dit leidend is in samenwerking en ondersteuning, kunnen herstelacademies werkelijk ‘Apart Together’ functioneren: autonoom én stevig ingebed in het lokale zorg- en welzijnslandschap. Zo kunnen zij hun betekenis voor inwoners maximaal realiseren.
Voor vragen over laagdrempelige steunpunten is er een online loket.
Over de auteur: Marloes van Wezel deed promotieonderzoek bij Tranzo (Tilburg University) en het Trimbos-instituut, in samenwerking met Enik Recovery College.
Beeld: Collage die een impressie geeft van de diversiteit van een herstelacademie: educatief en sociaal. De handgemaakte peertjes van klei staan symbool voor de herstelacademiedeelnemers aan. In het engels worden zij ‘peers’ genoemd, verwijzend naar de gelijkgestemdheid vanuit gedeelde ervaring met psychische ontwrichting. Alle personen die op de foto staan hebben toestemming gegeven voor publicatie.
* Zoals ook al in het blog van Katinka Hellweg werd benoemd, bestaan er allerlei benamingen voor laagdrempelige steunpunten (bijv. herstelacademie, herstelinitiatief, zelfregiecentrum, etc.). Ik gebruik hier consistent herstelacademies, in lijn met mijn onderzoek. Het gaat dan om initiatieven die zich bezighouden met gezamenlijk leren, methodische zelfhulp, herstel en peer support. De bevindingen van het onderzoek zijn echter ook relevant voor laagdrempelige steunpunten in bredere zin.